Bạc Và Trục Dẫn Hướng Bị Mòn Lệch Một Bên: Nguyên Nhân Do Đâu?

Trục dẫn hướng và bạc dẫn hướng sau thời gian làm việc sẽ xuất hiện mài mòn. Tuy nhiên, nếu vết mòn tập trung rõ về một phía của trục hoặc một phía trong lòng bạc, kỹ thuật viên không nên vội thay riêng chi tiết bị mòn.

Hiện tượng này cần được xem như một dấu hiệu để kiểm tra lại vị trí tương quan giữa trục và bạc, tình trạng lắp bạc và độ chính xác của các tấm khuôn liên quan.

Điểm quan trọng khi sửa khuôn là tìm được câu trả lời: chi tiết bị mòn vì đã làm việc lâu, hay đang bị ép làm việc lệch khỏi vị trí thiết kế?

1. Mòn lệch một bên khác gì mòn thông thường?

Không nên chỉ đánh giá bạc hoặc trục bằng việc nhìn thấy bề mặt đã bóng hoặc có dấu vết làm việc.

Điều đáng chú ý hơn là phân bố của vết mòn.

Nếu một phía của trục có vệt ma sát rõ hơn phía đối diện, hoặc lòng bạc xuất hiện vùng xước và mòn tập trung về một phía, cần kiểm tra khả năng cụm dẫn hướng đang chịu tiếp xúc không đều.

Trong trường hợp này, thay một bạc mới hoặc một trục mới có thể chỉ xử lý phần chi tiết đã hỏng mà chưa xử lý nguyên nhân làm nó hỏng.

2. Vì sao trục và bạc có thể bị mòn lệch?

a. Vị trí tâm giữa trục và bạc không phù hợp

Về nguyên lý, trục phải đi vào bạc theo đúng vị trí tương quan được thiết kế.

Nếu vị trí của hai chi tiết bị sai lệch, trục có thể tạo tải tiếp xúc lớn hơn về một phía của bạc trong quá trình chuyển động.

Tài liệu kỹ thuật của MISUMI về lắp stripper guide chỉ ra rằng sai số gia công ở các tấm khuôn có thể gây ra hiện tượng lệch tâm. Vì vậy, khi gặp mòn lệch, đây là một trong những khu vực cần kiểm tra thay vì mặc định lỗi nằm ở bản thân bạc.

b. Sai số vị trí lỗ lắp trên các tấm khuôn

Trong cụm stripper guide, vị trí lỗ trên các tấm liên quan trực tiếp đến vị trí làm việc của hệ thống dẫn hướng.

Nếu lỗ lắp được gia công sai vị trí, trục và bạc có thể vẫn lắp được nhưng khi cụm khuôn làm việc lại phát sinh sai lệch tâm.

Đây là trường hợp cần phân biệt giữa:

• Chi tiết trục hoặc bạc bị hỏng.
• Vị trí lắp của chi tiết không đúng.

Nếu nguyên nhân thuộc trường hợp thứ hai, thay một bộ trục và bạc mới chưa chắc giải quyết được hiện tượng.

c. Sai lệch phát sinh khi lắp bạc bằng keo

Đây là điểm đáng chú ý trong tài liệu lắp ráp của MISUMI.

Với kết cấu bạc sử dụng phương pháp cố định bằng keo, khe hở giữa bạc và lỗ lắp có thể ảnh hưởng đến vị trí của bạc trong quá trình lắp. MISUMI cảnh báo sai lệch do khe hở này có thể góp phần tạo ra center deviation.

Vì vậy, nếu một bạc vừa được thay nhưng sau đó xuất hiện mòn lệch bất thường, cần kiểm tra lại cả vị trí thực tế của bạc sau khi lắp, không chỉ kiểm tra kích thước danh nghĩa của bạc.

d. Bề mặt trục hoặc bạc đã bị hư hỏng

Nếu trục đã có vết xước sâu hoặc vùng mòn cục bộ, bề mặt này tiếp tục làm việc với bạc mới có thể tạo ra tiếp xúc không bình thường.

Tương tự, lắp trục mới vào một bạc đã mòn lệch cũng không phải cách sửa chữa hợp lý nếu chưa đánh giá tình trạng của bạc.

Do đó, trục và bạc cần được kiểm tra như một cặp làm việc.

3. Nhìn vị trí mòn có thể kết luận nguyên nhân không?

Vết mòn lệch là dấu hiệu giúp khoanh vùng kiểm tra, nhưng chưa đủ để kết luận nguyên nhân.

• Ví dụ, một vệt mòn tập trung trên một phía của trục có thể khiến kỹ thuật viên nghi ngờ sai lệch vị trí giữa trục và bạc. Tuy nhiên, để xác nhận vẫn phải kiểm tra thực tế vị trí lắp, bạc, trục và các tấm khuôn liên quan.

Không nên áp dụng quy tắc kiểu:

“Mòn bên trái thì chi tiết X chắc chắn lệch sang phải.”

-> Hướng lực và trạng thái tiếp xúc thực tế còn phụ thuộc vào kết cấu của cụm khuôn.

4. Cách kiểm tra khi phát hiện bạc và trục bị mòn lệch

Thay vì tháo chi tiết cũ rồi đặt ngay một bộ mới, có thể kiểm tra theo trình tự sau.

Bước 1: Giữ lại dấu vết trên chi tiết cũ

Trước khi làm sạch hoàn toàn, nên quan sát và ghi nhận vị trí vùng mòn.

Có thể đánh dấu:

• Phía bị mòn trên trục.
• Vị trí tương ứng trên bạc.
• Hướng lắp của chi tiết trên khuôn.

Việc này giúp tránh mất thông tin sau khi tháo cụm dẫn hướng.

Bước 2: Kiểm tra cả trục và bạc

Không kiểm tra riêng chi tiết có vẻ hỏng nặng hơn.

Cần quan sát:

• Vùng làm việc của trục.
• Bề mặt trong của bạc.
• Vết xước.
• Vùng mòn tập trung.
• Dấu hiệu va chạm bất thường.

Nếu trục và bạc cùng có dấu vết tập trung về một vùng tương ứng, cần tiếp tục kiểm tra vị trí làm việc của cả cụm.

Bước 3: Kiểm tra vị trí lắp của bạc

Với bạc được cố định bằng keo, cần đặc biệt chú ý vị trí bạc trong lỗ lắp.

Không nên mặc định rằng bạc mới đồng nghĩa với vị trí lắp đã chính xác.

Đối với các phương pháp lắp khác, vẫn phải kiểm tra theo yêu cầu của đúng series và bản vẽ kỹ thuật tương ứng.

Bước 4: Kiểm tra vị trí tương quan của các tấm khuôn

Nếu trục và bạc không phát hiện hư hỏng có thể giải thích toàn bộ hiện tượng, cần mở rộng kiểm tra sang kết cấu xung quanh.

Đối với stripper guide, tài liệu MISUMI đặc biệt đề cập đến sai số gia công ở:

• Punch plate.
• Stripper plate.
• Die plate.

Sai số ở những vị trí này có thể liên quan đến center deviation của hệ thống.

Bước 5: Chỉ quyết định thay thế sau khi xác định phạm vi lỗi

Sau quá trình kiểm tra mới quyết định:

• Chỉ thay bạc.
• Chỉ thay trục.
• Thay cả trục và bạc.
• Hoặc cần xử lý lại vấn đề lắp đặt và vị trí của cụm khuôn.

Cách làm này giúp tránh tình trạng thay linh kiện mới nhưng vết mòn lệch tiếp tục xuất hiện.

5. Trường hợp nào không nên chỉ thay bạc?

Nên kiểm tra sâu hơn trước khi chỉ thay bạc nếu gặp một trong các hiện tượng:

• Bạc mòn rõ rệt về một phía.
• Trục cũng có vết xước hoặc mòn tại phía tương ứng.
• Bạc mới thay nhưng nhanh chóng xuất hiện lại vết mòn.
• Cụm dẫn hướng có dấu hiệu chuyển động không bình thường.
• Đã từng tháo lắp hoặc thay đổi vị trí bạc.

Trong những trường hợp này, bạc có thể là chi tiết biểu hiện hư hỏng nhưng chưa chắc là nguyên nhân ban đầu.

6. Có nên tự chỉnh khe hở để xử lý mòn lệch?

Không nên tự thay đổi kích thước lỗ, khe hở hoặc dung sai của hệ thống dẫn hướng nếu chưa xác định đúng nguyên nhân và chưa đối chiếu tài liệu kỹ thuật.

MISUMI có đưa ra các phương án xử lý center deviation trong tài liệu kỹ thuật, nhưng lựa chọn phương án phụ thuộc vào kết cấu và yêu cầu chính xác của khuôn.

Đặc biệt với khuôn yêu cầu độ chính xác cao, thay đổi kết cấu dẫn hướng có thể ảnh hưởng đến chức năng của toàn bộ cụm.

=> Vì vậy, các kích thước lắp, dung sai và phương pháp hiệu chỉnh phải được kiểm tra theo bản vẽ và catalogue áp dụng cho hệ thống đang sử dụng.

7. Checklist nhanh khi gặp hiện tượng mòn lệch

8. Kết luận

Bạc hoặc trục dẫn hướng bị mòn lệch một bên không nên được xem đơn giản là một chi tiết đã hết tuổi thọ.

Hiện tượng này là dấu hiệu cần kiểm tra lại cả cặp trục - bạc và vị trí tương quan của cụm dẫn hướng.

Đặc biệt với stripper guide trong khuôn dập, tài liệu kỹ thuật của MISUMI cho thấy sai số gia công của các tấm khuôn và khe hở trong quá trình lắp bạc bằng keo đều có thể liên quan đến hiện tượng lệch tâm.

Vì vậy, trình tự hợp lý khi sửa chữa là:

Quan sát vết mòn → kiểm tra trục và bạc → kiểm tra vị trí lắp → kiểm tra cụm khuôn → xác định nguyên nhân → mới quyết định thay thế.

Cách kiểm tra này hữu ích hơn việc thay bạc hoặc trục theo cảm tính và giúp tránh tình trạng linh kiện mới tiếp tục bị mòn lệch sau một thời gian ngắn sử dụng.