Bộ dẫn hướng khuôn bị rơ thường được phát hiện khi trục và bạc xuất hiện độ lắc, các phần khuôn không còn giữ được vị trí tương quan như trước hoặc chất lượng làm việc của khuôn bắt đầu không ổn định.

Tuy nhiên, khi phát hiện độ rơ, không nên lập tức kết luận rằng chỉ cần thay bạc dẫn hướng. Độ rơ có thể xuất phát từ khe hở làm việc giữa trục và bạc tăng lên do mài mòn, nhưng cũng cần kiểm tra tình trạng trục, bạc và vị trí lắp của cả cụm.

Vì vậy, cách xử lý hợp lý là xác định độ rơ xuất hiện ở đâu và chi tiết nào đã mất khả năng làm việc bình thường trước khi quyết định thay thế.

1. Bộ dẫn hướng khuôn bị rơ là hiện tượng gì?

Trong bộ dẫn hướng, trục và bạc có quan hệ kích thước được thiết kế để tạo điều kiện dẫn hướng phù hợp. Với hệ Plain Guide, MISUMI gọi khoảng cách làm việc giữa post và bushing là bearing clearance.

Sau thời gian sử dụng, bề mặt làm việc có thể bị mài mòn làm khe hở này tăng lên. Khi khe hở tăng đáng kể, khả năng duy trì vị trí tương quan của cụm dẫn hướng cũng bị ảnh hưởng.

Vì vậy, “bộ dẫn hướng bị rơ” không nên hiểu đơn giản là một chi tiết nào đó bị lỏng. Trước tiên phải xác định độ rơ nằm ở cặp bề mặt dẫn hướng hay tại vị trí lắp của chi tiết với tấm khuôn.

2. Vì sao bộ dẫn hướng khuôn bị rơ?

a. Khe hở giữa trục và bạc tăng do mài mòn

Đây là một trong những nguyên nhân cần kiểm tra đầu tiên,  khi stripper guide bushing được sử dụng trong thời gian dài, mài mòn làm bearing clearance giữa post và bushing tăng lên.

Khi đó, trục vẫn có thể đi vào bạc nhưng khả năng kiểm soát chuyển động ngang không còn như ban đầu.

-> Đây cũng là lý do MISUMI lưu ý việc thay thế định kỳ khi cần duy trì độ chính xác của hệ thống.

b. Trục dẫn hướng bị mòn

Khi kiểm tra độ rơ, không nên chỉ đo hoặc quan sát bạc, trục là bề mặt làm việc còn lại của cặp dẫn hướng. Nếu vùng làm việc của trục đã bị mòn, thay một bạc mới chưa chắc đưa cụm trở lại trạng thái mong muốn.

Kiểm tra toàn bộ vùng trục làm việc với bạc để phát hiện:

• Vết mòn rõ rệt.
• Vết xước.
• Mòn không đều.
• Mòn tập trung về một phía.
• Dấu hiệu hư hỏng bề mặt bất thường.

c. Bạc dẫn hướng bị mòn

Bề mặt trong của bạc là khu vực cần kiểm tra trực tiếp khi cụm xuất hiện độ rơ, nếu bạc đã làm việc lâu, đường kính hoặc trạng thái bề mặt làm việc có thể thay đổi do mài mòn.

Tuy nhiên, không nên kết luận chỉ dựa vào cảm giác lắc bằng tay. Việc đánh giá khả năng tiếp tục sử dụng cần dựa trên yêu cầu chính xác của khuôn và thông số kỹ thuật áp dụng cho bộ dẫn hướng đang sử dụng.

d. Trục hoặc bạc bị mòn lệch

Đây là trường hợp cần phân biệt với mài mòn tương đối đồng đều sau thời gian dài làm việc. Nếu chỉ một phía của trục hoặc một vùng trong bạc bị mòn rõ rệt, vấn đề có thể không đơn thuần là tuổi thọ của chi tiết.

-> Khi đó cần tiếp tục kiểm tra vị trí tương quan giữa trục và bạc, tình trạng lắp đặt và các tấm khuôn liên quan. Nếu không xử lý nguyên nhân gây mòn lệch, bộ dẫn hướng mới có thể tiếp tục xuất hiện tình trạng tương tự.

e. Vấn đề tại vị trí lắp bạc

Đây là vị trí dễ bị bỏ qua khi kiểm tra. Đặc biệt với bạc sử dụng phương pháp cố định bằng keo, ngoài khe hở làm việc giữa trục và bạc còn tồn tại mối quan hệ kích thước giữa bạc và lỗ trên tấm khuôn.

Tài liệu kỹ thuật của MISUMI lưu ý rằng khe hở lắp bạc bằng keo không nhất thiết phân bố hoàn toàn đồng đều. Sai lệch tại đây có thể ảnh hưởng đến vị trí tương quan của các tấm khuôn.

-> Do đó, nếu bạc có dấu hiệu dịch chuyển hoặc vị trí lắp không còn phù hợp, cần xử lý vấn đề lắp đặt thay vì chỉ tập trung vào khe hở giữa trục và bạc.

3. Bộ dẫn hướng bị rơ ảnh hưởng gì đến khuôn?

Chức năng của hệ thống dẫn hướng là duy trì quan hệ vị trí giữa các phần chuyển động của khuôn.

Khi khe hở làm việc tăng do mài mòn, khả năng duy trì quan hệ này có thể giảm.

MISUMI đặc biệt lưu ý rằng bearing clearance của stripper guide ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác tương quan giữa phần trên và dưới của khuôn. Với quá trình đột vật liệu mỏng, sự thay đổi này còn có thể ảnh hưởng đến clearance làm việc của quá trình đột.

Vì vậy, không nên chờ đến khi trục hoặc bạc hư hỏng nặng mới kiểm tra hệ thống dẫn hướng.

4. Cách kiểm tra khi bộ dẫn hướng khuôn bị rơ

Bước 1: Xác định vị trí xuất hiện độ rơ

Trước tiên cần phân biệt:

• Độ rơ nằm giữa trục và bạc.
• Bạc có vấn đề tại vị trí lắp với tấm khuôn.
• Trục có vấn đề tại vị trí cố định.
• Hay có nhiều vị trí cùng xuất hiện sai lệch.

Nếu chưa xác định được vị trí, việc thay linh kiện có thể không xử lý đúng nguyên nhân.

Bước 2: Kiểm tra bề mặt trục

Làm sạch bề mặt và quan sát vùng làm việc của trục.

Đặc biệt chú ý:

• Vết xước chạy dọc.
• Vùng bề mặt bị mòn.
• Mòn lệch về một phía.
• Vùng có dấu hiệu ma sát bất thường.

Nếu có thiết bị đo phù hợp, cần kiểm tra kích thước thực tế tại vùng làm việc và đối chiếu với yêu cầu kỹ thuật của chi tiết.

Bước 3: Kiểm tra bạc dẫn hướng

Tiếp tục kiểm tra bề mặt trong của bạc.

Không chỉ quan sát mức độ mòn mà còn cần xem mòn có phân bố đều hay tập trung về một phía.

Nếu bạc mòn lệch, nên mở rộng phạm vi kiểm tra sang vị trí lắp và độ tương quan của cụm thay vì chỉ thay bạc.

Bước 4: Kiểm tra trục và bạc theo cặp

Trục và bạc là một cặp làm việc nên cần được đánh giá cùng nhau.

Có thể gặp ba tình huống:

• Trục còn phù hợp nhưng bạc đã mòn.
• Bạc còn phù hợp nhưng trục đã mòn hoặc hư hỏng.
• Cả trục và bạc đều đã có dấu hiệu mài mòn.

Quyết định thay chi tiết nào phải dựa trên kết quả kiểm tra thực tế, không nên mặc định cứ có độ rơ là thay bạc.

Bước 5: Kiểm tra vị trí lắp trên tấm khuôn

Nếu trục và bạc có hiện tượng mòn bất thường hoặc độ rơ xuất hiện trở lại nhanh sau khi thay thế, cần kiểm tra sâu hơn.

Các vị trí cần xem xét bao gồm:

• Lỗ lắp bạc.
• Vị trí cố định trục.
• Vị trí tương quan giữa các tấm khuôn.
• Tình trạng lắp bạc nếu sử dụng phương pháp cố định bằng keo.

5. Có phải cứ bộ dẫn hướng bị rơ là thay cả bộ?

Việc thay riêng hay thay cả bộ phụ thuộc vào tình trạng thực tế của từng chi tiết.

Lưu ý: bảng trên là trình tự kiểm tra kỹ thuật, không phải tiêu chuẩn quyết định thay thế. Giới hạn kích thước và điều kiện sử dụng phải đối chiếu theo đúng bộ dẫn hướng đang sử dụng.

6. Có nên giảm khe hở trục và bạc để bộ dẫn hướng hết rơ?

Không nên tự ý giảm khe hở. Khe hở giữa trục và bạc liên quan đến nhiều yếu tố, trong đó có phương án bôi trơn và loại bạc sử dụng. Nếu cố tình làm khe hở quá nhỏ, nguy cơ xảy ra hiện tượng bó hoặc kẹt bề mặt làm việc có thể tăng.

Do đó, mục tiêu không phải là làm cho trục và bạc “càng khít càng tốt”, mà là duy trì đúng điều kiện làm việc được thiết kế cho hệ dẫn hướng.

Checklist nhanh khi kiểm tra bộ dẫn hướng bị rơ

7. Làm thế nào hạn chế bộ dẫn hướng nhanh bị rơ?

Không thể loại bỏ hoàn toàn mài mòn trong một cặp dẫn hướng làm việc lâu dài, nhưng có thể hạn chế tình trạng xuống cấp bất thường bằng cách:

• Lựa chọn đúng loại bộ dẫn hướng theo yêu cầu của khuôn.
• Tuân thủ yêu cầu bôi trơn của đúng loại bạc.
• Kiểm tra tình trạng trục và bạc theo định kỳ bảo dưỡng của khuôn.
• Không tiếp tục sử dụng khi xuất hiện mòn lệch hoặc xước bất thường mà chưa xác định nguyên nhân.
• Kiểm tra vị trí lắp khi thay trục hoặc bạc mới.
• Đối chiếu kích thước và yêu cầu lắp đặt theo catalogue của đúng series.

8. Kết luận

Bộ dẫn hướng khuôn bị rơ thường liên quan đến sự thay đổi khe hở làm việc giữa trục và bạc, nhưng không nên mặc định nguyên nhân luôn nằm ở bạc dẫn hướng.

Khi phát hiện độ rơ, nên kiểm tra theo trình tự:

Xác định vị trí rơ → kiểm tra trục → kiểm tra bạc → đánh giá cả cặp → kiểm tra vị trí lắp → tìm nguyên nhân mòn bất thường → quyết định thay thế.

Đặc biệt, không nên xử lý bằng cách cố làm cho trục và bạc khít hơn nếu chưa có căn cứ kỹ thuật. Khe hở dẫn hướng phải phù hợp với thiết kế, loại bạc và điều kiện bôi trơn của hệ thống đang sử dụng.

Nếu bộ dẫn hướng xuất hiện mòn lệch một bên hoặc nhanh chóng bị rơ trở lại sau khi thay mới, cần kiểm tra sâu hơn về vị trí lắp và độ tương quan của cụm khuôn thay vì tiếp tục thay linh kiện theo từng lần hỏng.